logo

Perfeksionizmi dhe utopia

“Ajo qe e ka bere gjithmone shtetin nje ferr mbi toke eshte pikerisht perpjekja e njeriut per ta shnderruar ne parajsen e vet. “Helderlin”.

Deontologjia e kuptuar keq

Sikurse ka nje realizem te keq, ka, ne skajin tjeter, nje idealizem te keq: perfeksionizmi. Te dy skajet i japin force njeri-tjetrit: realizmi i keq ushqen, si kunderveprim, perfeksionizmin dhe, anasjelltas, perfeksionizmi shtyn polemiken realiste. Problemi eshte te percaktohet dallimi midis idealeve te kuptuara mire dhe idealeve te kuptuara keq dhe, midis idealeve te perdorura mire dhe idealeve te perdorura keq: ku “perfeksionizmi” ka kuptimin e nje menyre te gabuar te kuptimit dhe perdorimit te tyre.

Kushdo qe diskuton per demokracine arrin te diskutimi per sovranitetin popullor, barazine dhe veteqeverisjen. Keto koncepte cojne te njeri-tjetri. Kur thua se populli eshte sovran, nenkuptohet nje sovranitet i barabarte i individeve qe e perbejne. Dhe populli eshte i tille, apo gjithnje e me i tille, sa me shume veteqeveriset.

Me tej: nese te gjithe jane njesoj sovrane, atehere secilit i takon nje pushtet i barabarte; dhe nga pushteti i barabarte mund te arrihet te barazia e pergjithshme.

Cila eshte natyra e sakte e tri koncepteve ne fjale?

Varet, sepse ato mund te kuptohen qofte ne menyre pershkruese, qofte ne menyre normative. Ne kuptimin pershkrues, sovraniteti popullor eshte sidomos nje parim legjitimiteti, barazi do te thote veçanerisht ligje te barabarta dhe vote e barabarte, kurse veteqeverisja zbatohet vetem te mikrodemokracite.

Po shumicen e hereve, dhe ne kontekstin e teorise se demokracise, keto koncepte kuptohen ne menyre preskritive, normative, dhe themelojne deontologjine demokratike. Ne eshte keshtu, duhet te qartesojme mire qe ato jane ideale normative dhe, ne kete kuader, te percaktojne c’natyre dhe c’funksion kane idealet.

HAPI I PARË

Te percaktosh nese nje ideal eshte ideal, mund te ngjase banal. Po nuk eshte keshtu.

Le te marrim konceptin e barazise.

Xhefersoni beri qe ne Preambulen e Deklarates se Pavaresise te Shteteve te Bashkuara ne 1776 te shkruhej qe “te gjithe njerezit jane krijuar te njejte”.

Per Xhefersonin kjo ishte nje “e vertete qe flet vete”; po, pa bere hamendje se c’jane te vertetat qe flasin vete, eshte e vertete qe premisa e tij eshte formuluar ne formen e pohimit te nje fakti. Si e tille ajo nuk mund te mbrohet (fakti nuk eshte keshtu).

Ta riformulojme ne menyre normative ne kete menyre: “te gjithe njerezit duhen vleresuar sikur te qene krijuar te barabarte”.

Kuptohet, Xhefersoni (duke lene menjane ciltersine e tij) beri shume mire qe e paraqiti rekomandimin e vet si nje te vertete faktike. Po, nese vlera e pohimit te tij kundershtohet, atehere duhet ta mbrojme si duhet mbrojtur.

Nuk eshte fakt qe njerezit jane te barabarte; madje, eshte fakt qe ata nuk jane te barabarte, po te ndryshem, shume te ndryshem.

Perse?

Qe barazia nuk eshte nje realitet, po nje parim vlerash e direktivash qe tingellojne bukur per sjelljen tone: duhet te shohim te tjetri te ngjashmin tone; duhet te sillemi me te tjeret duke i vleresuar si te barabarte; eshte detyra jone te rrisim njerez jo inferiore ndaj nesh, po te barabarte me ne. Nuk eshte e nevojshme te nenvizohet se sa u detyrohet bashkejetesa civile ketyre parimeve. Me e rendesishme eshte te veme ne dukje se si nje saktesim krejtesisht elementar mund t’i bjere shkurt nje debati sa te lashte, aq edhe te kote.

Verejtja se “njerezit nuk jane te barabarte” mund te pranohet nga cdo demokrat (si nje fakt), per arsyen e thjeshte se nuk eshte verejtje. Kuptohet, mund te mos jemi ne nje mendje se c’ vlere ka barazia. Po ne kete rast ndryshimi eshte qe, ndersa per demokratin barazia eshte “e drejte”, per nje tjeter barazia nuk eshte vlera e drejtesise tek e cila beson ai apo vlera qe duhet t’u paraprije te gjitha te tjerave.

Ndryshimi eshte se tani arrijme te divergjencat e verteta, ne vend qe te futemi ne nje lemsh fjalesh, ku te dy debatuesit jane gabim.

HAPI I DYTË

Ështe te kuptosh mire c’jane idealet dhe cili eshte funksioni i tyre. Dhe pikerisht ne kete truall do ta identifikojme perfeksionistin. Ne fakt, do te shohim se perfeksionisti e keqkupton natyren e idealeve dhe se ai nuk e konsideron disnivelin midis ideales e reales si nje disnivel krijues. Perfeksionisti e zgjidh çdo gje duke lartesuar idealin. Kemba e tij rri perhere mbi pedalin e gazit. Dhe perfundon ne ate pike qe nuk i kontrollon dot idealet qe kerkon te coje perpara.

Nga shkenca tek utopia

Qekurse mendon, njeriu ka menduar per nje “bote ideale” te konceptuar ne antiteze me boten reale. Kjo eshte nje tradite qe nis me Platonin; por eshte nje tradite soditese.

Me pak platoniku nga te gjithe qe vete Platoni, qe shkoi ne Sirakuze me mendimin qe te vinte ne jete qytetin e tij ideal. Po heren e pare u shit si skllav ne Exhina, kurse heren e dyte mezi shpetoi. Gjithsesi zgjidhja platoniane ishte filozofi-mbret: sundimtari i mire duhej te ishte mik i dijes, filozof.

Dhe filozofi, deri te Marksi, ka qene gjithmone njeri sodites. Kjo tradite soditese nderpritet me Marksin, qe e shnderron filozofin-mbret ne “filozof revolucionar”. Deri atehere, shkruante Marksi ne 1848, “filozofet vetem e kane interpretuar boten ne menyra te ndryshme; por ajo qe ka rendesi eshte ta ndryshosh ate“. Ne kete shkrim, Marksi levizte ende ne orbiten e shperberjes se filozofise hegeliane. Prandaj protagonist mbetet filozofi qe di se “racionalja eshte reale”, po nje filozof qe eshte bere revolucionar, sepse eshte veprimi revolucionar qe e ben reale racionalen. Fara e mbjelle prej Marksit misherohet pastaj te inteligjenca revolucionare (qe Dostojevski, te Demonet, i dha nje shembellim te pavdekshem), shpaloset intelektualisht ne shkollen e Frankfurtit dhe “beri buje” vertet ne vitet ’60.

Me Markuzen filozofi revolucionar – qe synon te shpaloset intelektualisht ne shkollen e Frankfurtit dhe “beri buje” vertet ne vitet ’60. Me Markuzen filozofi revolucionar – qe synon te riperterije boten – degjohet nga masa dhe behet nje force mobilizuese.

Te ndalemi te ceshtja qe te Marksi qyteti ideal behet nje “qytet i realizueshem” dhe qe duhet realizuar. Keshtu, qe ketu lind perfeksionizmi qe karakterizon shekullin tone.

Me pare perfeksionizmi ishte, nese ishte, vetem sodites; tani behet nje aktivizem perfeksionist qe futet ne politike dhe ben politike. Rendesia e ketij shnderrimi rrenjesor kapet, dhe pasqyrohet, ne permbysjen e kuptimeve te termit utopi.

Tomas Mori botoi ne 1516 librin Utopia, duke krijuar keshtu edhe fjalen. Utopia pershkruan nje shoqeri te mire te qeverisur sipas ligjit te paster natyror, vendosur ne nje ishull te perfytyruar; pikerisht “askund“.

Meqe Mori e shkroi Utopine me synimin qe te kritikonte gjendjen e Anglise nen Tudoret, ne tekst ai nuk thote se “askund” mund te zevendesohet edhe me “e pamundur”, se e pamundura e sotme do te jete gjithnje e pamundur. Megjithate fjala udhetoi permes shekujve me forcen e parashteses, te mohimit te saj: jo, nuk ekziston; dhe nuk do te ekzistoje kurre. Utopisti qe “shpreson” ne realizueshmerine e projektit te vet nuk e percepton veten si utopist: as Kampanela, as socialistet e damkosur nga Marksi si “utopiste” as e mbanin veten, as shpalleshin si te tille. Utopisti qe vetequhet i tille nuk “shpreson” ne realizim: e di qe ky nuk do te ndodhe.

Ai, theksoj, sodit. Ai e quan utopi idealin e vet, sepse e pranon pamundesine e tij. Pra, ne fjalorin e politikes, “utopi” do te thote joekzistuese, njekohesisht edhe e pamundur (as sot, as kurre).

Po duhet te themi se ky ka qene kuptimi me pare. Vertet, ne perdorimin e rendomte fjala utopi do te thote prape e pamundur. Po ne literature nuk eshte me keshtu. Marksi predikonte kalimin nga Utopia ne shkence.

Markuze e permbys: “rruga per ne socializem mund te kaloje fare mire nga shkenca tek Utopia”

Ka ndodhur ajo qe fjala utopi sikurse dhe shume te tjera u fry me mjegull. Autore te ndryshem japin pikepamjet e tyre per utopizmin. Pra, Utopia nuk eshte me nje trillim i mendjes jashte kohes dhe hapesires, nuk eshte me diçka e pazbatueshme.

Keshtu behet fare e lehte te pohohet se “utopite shpesh jane te verteta ende te papjekura” se progresi eshte realizim i utopive, se utopite e sotme jane realitetet e neserme. Rezultati eshte qe thjesht nuk kemi me nje fjale qe te tregoje te pamunduren.

E pamundura nuk ekziston (ne logjiken e ketij argumenti), sepse nuk eshte e mundur te percaktohet a priori c’eshte e pamundura.

Vertet?

Do te argumentojme se kjo nuk eshte e vertete.

Po me pare te saktesojme nocionin e perfeksionizmit.

Tashme verejme se perfeksionizmi i shek. XX eshte nje kafshe e panjohur, ne kuptimin qe shfaqet si nje “perfeksionizem aktiv”. Qyteti ideal nuk eshte me nje parameter, nje cak per krahasim: ai behet nje parajse qe duhet realizuar mbi toke.

Ështe e mundur?

Po, eshte e mundur, perderisa e pamundura u skualifikua: s’ka me utopi dhe, keshtu, kjo fjale nuk tregon me “te pamunduren”.

Pra, te perfeksionizmi i shekullit tone bashkohen dy karakteristika: soditja (e se perkryeres) qe kthehet ne veprim dhe, si rrjedhim, zhdukja “e kuptimit te se pamundures”. Miti i Prometeut del nga mitologjia dhe hyn ne histori: historia ofron, do te ofroje mundesi te pakufishme. Po ndersa u vra fjala – “utopia” ne kuptimin e se pamundures, te pamundurat mbeten.

Kete e kuptuam qe kur premtimi i parajses komuniste u shemb, duke zbuluar nje mashtrim dhe duke zbuluar se “njeriu i ri” qe synonte ajo nuk kishte lindur kurre. Po mund ta kishim kuptuar me kohe. Per te zbuluar se komunizmi ishte dicka e pamundur (nje utopi ne kuptimin e mirefillte), nuk ishte nevoja per dhjetera milione te vdekur dhe mese gjysme shekulli vuajtjesh dhe mizorish te padegjuara.

E rendesishme eshte ta mbajme mend ne te ardhmen.

Funksioni i idealeve

Thame ne fillim se perfeksionizmi rrjedh prej kuptimit dhe perdorimit te gabuar te idealeve.

Po menyra e drejte cila eshte?

Perseri autore te shumte japin kendveshtrimet e tyre.

Benzhamen Konstanti, te cilin pervoja e Revolucionit Francez e beri te ndjeshem ndaj ketij problemi, mendon se eshte e nevojshme qe ne mes parimeve paresore dhe gjendjes reale te vendosen parimet e ndermjetme.

Konstanti thoshte “parimet”, ndersa ne kemi perdorur shprehje te ndryshme: ideale, norme, “duhet-eshte” dhe vlera.

Po midis ketyre termave (qe mund te jene derivate te njeri-tjetrit) me i goditur eshte ideale.

Pyetjes “ç’jane vlerat?” s’eshte e lehte t’i pergjigjesh dhe kundershtite ne kete leme jane te shumta.

Po pyetjes “ç’jane idealet?” mund t’i pergjigjemi intuitivisht se ato lindin nga pakenaqesia ndaj reales, reagojne ndaj realitetit.

Kuptohet, idealet mund te sherbejne edhe per te kamufluar realitetin, po jo ne çastin e vet gjenetik, jo kur lindin. Keshtu, nje ideal mund te perkufizohet si nje gjendje e deshirueshme e gjerave, qe nuk perkon kurre me gjendjen ekzistuese.

Dhe prej arsyes se lindjes, nga prejardhja, del edhe arsyeja e ekzistences, funksioni i tij. Nese idealet lindin si reaksion ndaj reales, atehere detyra e tyre eshte te kundershtojne e te kompensojne realen.

A eshte i realizueshem ideali ose, me mire, idealet?

Po, nese kemi parasysh nje realizim te pjesshem. Jo, nese kemi parasysh nje realizim te plote.

Pohimi se idealet jane pjeserisht te realizueshme eshte paqesor. Me pak paqesor eshte, perkundrazi, pohimi se idealet nuk jane kurre plotesisht te realizueshme.

Po pritja qe gjen kjo teze varet nga sa i meshojme. Nese themi vetem qe nje ideal, me perkufizim, e kapercen gjithnje realen, atehere themi nje te vertete sipas perkufizimit.

Po ne duam t’i meshoj e te themi me shume. Le te nisemi nga mendimi se idealet lindin “si reaksion ndaj reales” dhe, pra, detyra e tyre eshte ta kundershtojne ate. Po, ne eshte keshtu, atehere idealet nuk jane te destinuara te kthehen ne fakte. Te luftosh realitetin eshte nje gje, te behesh diçka reale eshte gje tjeter.

Idealet, ne radhe te pare, jane force goditese: sulmojne. Dhe sulmojne aq me shume, sa me shume ta teprojne e te teprohen. Pikerisht per kete detyra e tyre kundershtuese ndryshon mjaft prej detyres se tyre ndertuese. Ta themi keshtu: ideali si force goditese eshte i destinuar te mos ia dale ne krye. Ideali qe ne njefare mase ia del, behet tashme nje ideal i shnderruar.

RREZIKU I KUNDËRT DHE REZULTATI I PRRMBYSUR

Ta zbresim trajtimin abstrakt ne kontekst konkret, duke bere dallimin midis idealit demokratik pa demokraci (perpara se nje demokraci te realizohet) dhe idealit demokratik ne demokraci (brenda nje demokracie te instaluar). Ne kontekstin e pare ideali demokratik shpaloset si nje ideal mohues i sistemit (autokratik), qe lufton dhe ofrohet ta rrezoje; dhe sa me i maksimalizuar te jete ideali, aq me e madhe mund te jete efektshmeria e tij.

Po, ne kontekstin e dyte, qellimi i permbysjes se kundershtarit eshte realizuar, demokracia eshte vendosur. Pa dyshim, kjo demokraci do te jete nje realizim teper i paperkryer i idealit fillestar.

Tashme ideali nuk lufton me nje armik; perkundrazi, ftohet te mbroje krijesen qe ka pjelle. Cila eshte atehere detyra e idealeve ne demokraci. Jo me do te ishte absurde mohimi. Po, kuptohet, eshte gjithnje “kritik”. Ajo qe “duhet” synon gjithnje te kompensoje ate qe “eshte”.

Ne fakt, ideali mbetet nje parameter qe duhet te mase dhe te shtyje realen “per me mire”. Ndryshimi eshte se tani duhet nje kritike konstruktive (jo destruktive). Qe do te thote se idealet duhen rikonceptuar si ideale qe nuk mjaftohen te reagojne kunder reales, po nderveprojne me realen.

Nga kjo nuk del qe ideali duhet t’u nenshtrohet fakteve: kjo nuk mund te ndodhe (vete natyra e “duhet” e pengon kete). Po, nga ana tjeter, del se nje ideal konstruktiv eshte i tille vetem nese meson nga pervoja.

Nje ideal shurdh dhe i verber, qe as degjon, as sheh gje ne boten ku vepron, eshte, me fjalet e Konstantit, vetem nje parim qe “shkaterron e trondit”.

Pra, ne kontekstin e nje demokracie qe ekziston, receta maksimalizuese – te propozosh nje ideal gjithnje e me te skajshem ne doza gjithnje me te medha, nuk funksionon me. Madje, thjeshtezimi maksimalizues kthehet ne kunderveprues: rrezikon te prodhoje efekte te kunderta, efekte te permbysura.

Degjeneron sapo arrin objektivin e vet perfundimtar; dhe ne fitore vdes”.

Po, shume shpesh ndodh keshtu, po jo ne menyre te pashmangshme. Idealizmi qe degjeneron eshte, si thashe, ai i thjeshtezimit maksimalizues. Pra, problemi qendron ne administrimin e idealeve. Per t’i administruar keq jemi shume te zot: eshte e lehte. E veshtire eshte t’i administrosh mire: dhe per kete qellim duhet ta braktisim receten maksimalizuese dhe te adaptojme nje optike optimalizuese ose, me mire, optiken e nje optimumi te mjaftueshem.

Ne eshte e vertete qe idealet jane “kerkesa” qe hasin “rezistence”, del qe nje ideal funksionon ee menyre konstruktive, kur matet dhe krahasohet me rezistencat qe ndesh. Formuluar si ligj, rregulli eshte ky: ne masen qe nje ideal eshte kthyer ne realitet, po ne ate mase ai i duhet ripershtatur realitetit. Dhe, nese ky rregull shkelet, atehere arrijme efekte te kunderta, rezultate te permbysura. Me gjere, çeshtja eshte qe, nese ne demokraci deontologjia demokratike merret apo riformuiohet ne forme te skajshme, atehere ajo fillon te veproje kunder demokracise qe ka pjelle, duke u ndeshur e duke u penguar nga efekte te permbysura, te kunderta nga efektet e deshiruara.

Cila eshte atehere detyra e idealeve ne demokraci. Jo me – do te ishte absurde – mohimi. Po, kuptohet, eshte gjithnje “kritik”. Ajo qe “duhet” synon gjithnje te kompensoje ate qe “eshte”. Ne fakt, ideali mbetet nje parameter qe duhet te mase dhe te shtyje realen “per me mire”.

Ndryshimi eshte se tani duhet nje kritike konstruktive (jo destruktive).

Qe do te thote se idealet duhen rikonceptuar si ideale qe nuk mjaftohen te reagojne kunder reales, po nderveprojne me realen. Nga kjo nuk del qe ideali duhet t’u nenshtrohet fakteve: kjo nuk mund te ndodhe (vete natyra e “duhet” e pengon kete).

Po, nga ana tjeter, del se nje ideal konstruktiv eshte i tille vetem nese meson nga pervoja.

Ne kontekstin e nje demokracie qe ekziston, receta maksimalizuese te propozosh nje ideal gjithnje e me te skajshem ne doza gjithnje me te medha nuk funksionon me.

Perfeksionizmi dhe demagogjia

Ne praktike, mund te jete e veshtire te shenohet kufiri midis perfeksionizmit dhe demagogjise.

Po ne teori (dhe ketu po merremi me teorine e demokracise) dallimi eshte se perfeksionizmi eshte nje gabim intelektual i kryer nga intelektuale, ndersa demagogjia eshte thjesht nje llogari e leverdisshme.

Dhe teoria mund te luftoje teorine e keqe, jo “praktiken e keqe”, domethene demagogjine. Me sakte, teoria mund ta luftoje demagogjine vetem ne menyre te terthorte, pra, duke e izoluar, duke e zbuluar. Demokracia themelohet mbi konkurrencen e partive, sikurse ekonomia e tregut bazohet ne konkurrencen e prodhuesve.

Gjithsesi analogjia midis tregut politik dhe tregut ekonomik nuk qendron aq shume.

Ndryshimi eshte se konkurrenca ndermjet prodhuesve ekonomike i nenshtrohet kontrollit te konsumatoreve, qe i konsumojne dhe, pra, jane ne gjendje te vleresojne ne menyre te prekshme mallrat qe u ofrohen.

Kurse konkurrenca midis partive politike i nenshtrohet nje shoshitjeje shume me pak te efektshme, sepse, ne kete rast, “mallrat” nuk jane dhe aq te prekshme dhe as te gatshme per perdorim. Shto ketu qe konkurrenca ekonomike i nenshtrohet kontrollit ligjor, se mashtrimi ne tregti ndeshkohet, kurse “mashtrimi politik” mbetet ligjerisht i pandeshkuar.

Tregtari qe shet perlat e rreme per te verteta shkon ne burg; politikani qe shet tym shpesh arrin ta shese vertet e, sidoqofte, ne burg nuk shkon. Pra, ndryshimi eshte se ne politike konkurrenca e pandershme, mashtruese dhe, pikerisht, “demagogjike” mbetet e pandeshkuar dhe shpesh rezulton fitimprurese (per demagogun).

Ligjerisht nuk mund ta pengojme, jemi te pafuqishem. E vetmja mundesi per te korrigjuar eshte te kemi nje publik qe te mos lejoje te mashtrohet, te pakten jo ne mase e jo pergjithnje.

Dhe meqenese eshte perfeksionisti ai qe ia shton kredibilitetin demagogut, eshte e rendesishme te kemi mendjen nga perfeksionizmi.

Pergatiti: MSc. Alma Malaj